Hans Holbein en de Reformatie

In het Mauritshuis, vlak bij de Hofvijver in Den Haag is een bijzondere tentoonstelling over één van de grootste kunstenaars van Europa, Hans Holbein (1497/98-1543). Uit Duitsland trok hij naar Zwitserland, bezocht Frankrijk en Italië en via de Zuidelijke Nederlanden kwam hij terecht in Engeland, waar hij vanaf 1536 zelfs aan het hof van Hendrik VIII vastigheid en rust vond. Holbein is een fenomenaal portretschilder. Dat is in het Mauritshuis ook de hoofschotel – te bekijken tot 16 november 2003.

Over één schilderij wil ik u graag met het oog op Hervormingsdag 31 oktober 2003 iets vertellen. Ik zag het in de herfstvakantie, het schilderij “De oude en de nieuwe wet” uit ca. 1530. Het is een druk beschilderd doek met rust–plekken die afstand uitbeelden. Je oog wordt getrokken naar het midden: een boom. Voor die boom staat een bankje en daarop zit een man, moede, arm en naakt.

Bij die man komen van links Jesaja en van rechts Johannes de Doper. Jesaja wijst naar links, naar een boom, de boom van kennis van goed en kwaad, waar Adam en Eva staan, schuldbewust om boete te doen. Johannes de Doper wijst naar rechts. Daar is moeder Maria en het Kind Jezus. Ook is daar een boom, de boom des levens, geplant aan waterstromen die zijn vrucht geeft op zijn tijd (Psalm 1), de boom aan de rivier van het water des levens, met maandelijkse vrucht en met bladeren tot genezing van de volkeren (Openbaring 22). En ter hoogte van de man, moede, arm en naakt, de Opgewekte uit de doden, met één voet in de geopende grafkist en één voet op een geraamte, teken van de dood. Zo beeldde de kunst van de eerste christelijke (bijzantijnse) tijd de opstanding van Christus uit: met één voet in de kist en met één voet op een geraamte of op de draak… Christus Triomfator, Overwinnaar!

In de toelichting staat te lezen, dat het ook in de strijd tussen Reformatie en Rome een rol gespeeld heeft. Het oude gaat over schuld en boete, waar Rome voor staat. Het nieuwe gaat over de Verlosser, waar de Reformatie voor staat.

Ik kijk daar wat vreemd tegen aan. Is de Reformatie niet juist de herontdekking dat de Schrift ongedeeld Woord van God is?

Ik denk, dat je geen recht aan de Reformatie en aan Rome doet, als je dat begaafde schilderij van Holbein op de kerkelijke verdeeldheid laat wijzen. Het schilderij laat een mens zien voor zijn levensboom. Dat is niet een florissant beeld. Die man zit er uitgeteld bij, hij hangt in zijn bankje…En het is onze Hemelse Vader, die profeten en apostelen zendt, die ons op het bankje voor onze levensboom ontmoeten. Het schilderij van Holbein bepaalt ons bij de eenheid van de Schrift.

Ds. Scheltens