De Grondwet als kompas

Afgelopen maandag was er een kleine bijeenkomst bij de foute Muur van Mussert, even buiten de bebouwde kom van Lunteren. Ik ben geen fan van die muur.

Muur van Mussert te Lunteren – rijksmonument en moet een educatiecentrum over collaboratie tijdens de Tweede Wereldoorlog worden.

Lunterse Kring

In mijn studententijd heb ik iets opgevangen van de niet officiële Lunterse Kring – vooral (Amsterdamse) predikanten die in Lunteren samenkwamen om tegen de Jodenvervolging van de Nazi-Duitsers te handelen. Het waren meest Hervormde theologen, zoals K.H. Miskotte, H.C. Touw, J.J. Buskes en J. Koopmans.

Juist Lunteren is gekozen omdat hier de NSB de toogdagen had en het dus niet voor de hand lag, dat ze hier gingen zitten. A. J. Rasker heeft er over geschreven in zijn kerkgeschiedenis. 

En in het mooie boek van dr. C.C. den Hertog over Jan Koopmans staan er ook enkele zinnen aan gewijd, waar ik graag gebruik van maak.

Van 20 tot en met 22 augustus 1940 zijn veertig predikanten en gemeenteleden bij elkaar gekomen in Lunteren op het terrein van de Zendings-studieraad – beter bekend als Blije Werelt, nu  Werelt (aan de Molenweg). Kerkelijke achtergrond: Hervormd, Gereformeerd en Hersteld Verband (rond J.G. Geelkerken en de slang in het paradijs).

Kernvraag: wat is de weg vanuit het christelijk geloof, nu het land bezet is door een machthebber die in de afgelopen jaren openlijk heeft getoond, dat het recht bij hem niet veilig is? Er is afgesproken, dat er een netwerk zou komen van betrouwbare berichten en goede voorlichting (voorloper van verzetskranten). Aan de hervormde en gereformeerde synode is uit die kring toen een brief geschreven. Met het verzoek om een kerkelijke uitspraak over vier punten: 1. het antisemitisme; 2. wat het begrip  ‘geestelijke vrijheid’ betekent, dat door Seyss-Inquart is gehanteerd; 3. over de rechten van ouders en kerk bij de opvoeding van kinderen (bijzonder onderwijs) en 4. tekenen van willekeur in het gedrag van de bezetter (gijzelaars, dwangarbeid, beslagleggingen).

175 jaar Grondwet

Dat van die Lunterse kring vind ik wel van belang als achtergrond voor die kleine bijeenkomst van maandag 8 april in Lunteren. Prof. Bas de Gaay Forman wil de opstelling van de Grondwet door Thorbecke eren, omdat in 2023 die grondwet 175 jaar bestaat. 

Omdat even buiten de bebouwde kom van Lunteren het middelpunt van Nederland ligt, is het een aardige gedachte geweest om de viering van die 175-jarige grondwet in Lunteren te beginnen. En daar is dan meteen ook die foute muur. Bas de Gaay Fortman wil op die foute muur artikel 1van de grondwet zetten. Dan wil hij daar ook meteen artikel 1 van de Duitse grondwet bij zetten. Want die lijken op elkaar.

 

Deze foto staat in De Edese Post van woensdag 10 april 2019. We zien rechts Ab Welgraven en tweede van links Bas de Gaay Fortman en in het midden Willemien Vreugdenhil, wethouder van de Gemeente Ede.

Onze grondwet heeft in artikel 1 staan: “Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.” 

Vanouds gaat het om gelijke rechten en plichten met aanspraak op gelijke bescherming van de staat. En in de loop van de jaren is daar wat aan toegevoegd.

Artikel 1 van de Grondwet op een lange bank in Den Haag; 

op het Buitenhof naast het gebouw van de Tweede kamer.

Bas de Gaay Fortman maakt zich druk over de vraag: hoe krijgt onze uit balans geraakte samenleving weer moreel-politieke structuur?

Nu zie ik die morele structuur bepaald niet in het cultiveren van die foute muur van Mussert alleen. Als de openingszin van de grondwet erbij komt, wordt het al wat. En als de vier vragen vanuit de Lunterse Kring erbij komen, wordt het zeker wat.

1. Sinds de Tweede Wereldoorlog krijgt heel het vraagstuk van het antisemitisme een unieke geladenheid. Als je een groep mensen apart zet en minderwaardig acht, ga je een belangrijke grens over, die je niet moet willen overgaan. Zo vormt antisemitisme de scherpe achtergrond van discriminatie. 

2. Wat betekent het als er geestelijke vrijheid wordt beleden? Wat doet het met jou en welke gedragingen van jou passen daar wel en niet bij? Dat zijn interessante vragen met een moreel karakter!

3. Dat ouders de ruimte krijgen om hun kinderen op te voeden met school en kerk en gezin als driehoek – daar kunnen we in iedere tijd onze eigenheid bij ontwikkelen.

4. Willekeur is niet best, maar op maat gesneden hulp met aandacht voor persoonlijke omstandigheden is een groot goed ook in onze zakelijke samenleving.

Bij al deze vier punten is de grondgedachte: verantwoordelijkheid als roeping, geschenk en opdracht.

 Zo kan de grondwet een kompas worden, waarmee we aan het werk kunnen gaan.

Een kompas, dat in de kast ligt, is er veilig en wel; een kompas onderweg – daar heb je wat aan, want je kunt er in de praktijk van het leven richting mee ontdekken.

In de Stille Week zien we een proces waarbij Pilatus aan Jezus vrijlating wil geven, maar door het volk veroordeling laat afdwingen om de lieve vrede wil. Gelukkig kan van het kwade nog iets goeds gemaakt worden en daarom vieren we komende vrijdag Goede Vrijdag. Want God maakt het kwade goed en Hij is het die ons hoedt.

Ds. Wim Scheltens