Holocaust na 75 jaar

Wat doen we met dit jaar van 75 jaar bevrijding van het Derde Rijk van Adolf Hitler? 

Even een paar actuele feiten:

1. Terwijl de wereld en Israël 75 jaar bevrijding van Auschwitz (door het Rode Leger!) herdenken, gaat de hetze tegen Israël door. 

2.De Duitse regering stelde vorige maand 4 miljoen euro beschikbaar voor het Nationaal Holocaust Museum, onderdeel van het Joods Cultureel Kwartier in Amsterdam. Dit is de verzamelnaam van instellingen die samen de geschiedenis van de Joodse gemeenschappen in Nederland laten zien. Dit zijn, naast het Nationaal Holocaust Museum, de Hollandsche Schouwburg, de Portugees Israëlitische Synagoge en het Joods Historisch Museum.

3. De nieuwe leider van IS, Abu Ibrahim al-Hashimi, zegt dat de Islamitische Staat (IS) in “een nieuwe fase” is gekomen. Dat betekent “belangrijke operaties tegen Israël”. De man roept op om Joden aan te vallen. En vredesinitiatieven van president Trump in het Midden-Oosten mogen ook niet slagen.

4. Afgelopen zondag bood premier Rutte zijn excuus aan namens de Nederlandse regering voor het lakse gedrag van de overheid in de oorlogstijd.

Holocaust trein bij Yad Vashem in Jeruzalem

5. Koning Willem- Alexander heeft 23 januari 2020 een bezoek gebracht aan het verzorgingshuis Beth Juliana in Israël. Daar wonen veel ouderen met een Nederlandse achtergrond – overlevenden van de Holocaust. “We moeten de Holocaust altijd blijven herinneren”, zegt hij daar. “Hun verhaal moet verteld blijven worden”, aldus de koning. “In een tijd dat het antisemitisme begint op te kruipen en dat mensen beginnen te relativeren, moeten we iedere keer weer keihard zeggen ‘nee’ dit mag nooit, nooit meer gebeuren”, aldus koning Willem-Alexander.

6. De KNVB gaat antisemitisme bij de voetbal harder aanpakken: meer camera’s, anonieme meldingsmogelijkheid, onderzoek naar achtergronden van mensen die zich misdragen, stadionverboden.

7. President Trump komt met een vredesplan: “Een realistische tweestatenoplossing, die een Palestijnse staat verzoent met Israëlische veiligheid”, aldus de president. Maar de andere kant zegt niet mee te willen werken. Want aan die kant zijn er maar weinig mensen die denken aan veiligheid voor Israëli’s. ’t Is beroerd, maar waar.

Kindermonument in Yad Vashem, Jeruzalem

Herdenken

Zo is er een zevental dingen te noemen uit de actualiteit.

Wat is nu de essentie van Auschwitz na 75 jaar? Dat er systematisch massamoord is uitgevoerd op ooms en tantes, neven en nichtjes, grootouders van mensen die nu leven. Een kaalslag in de stamboom van Joodse families. En men liet Hitler zijn gang gaan: geen spoorbaan naar een concentratiekamp is ooit gebombardeerd. Een Russische veteraan vertelt met afgrijzen, hoe hij als bevrijder een deur open maakt en een grote ruimte vol kinderschoentjes ziet … In Jeruzalem is het kindermonument voor anderhalf miljoen kinderen van de zes miljoen, van wie de naam genoemd wordt…

Herdenken is herinneren en conclusies trekken

Dat Europa gefaald heeft is duidelijk, maar wat leert Europa hiervan om nieuw en ander falen te voorkómen? Een overheid die zich tegen eigen burgers keert. Is dat alleen in het Derde Rijk zo geweest? Een overheid die alle gegevens van mensen zo op orde heeft, dat verkeerde handen er mee hun gang zouden kunnen gaan? Organiseren moet, maar met overorganiseren raakt de menselijk maat buiten beeld.

Wat in het verzet is gebeurd, verdient blijvende aandacht.

Daar is een norm gevoeld en daar is een moraliteit gevoeld.

Daar is de daad bij het woord gevoegd. 

Daar is een rechte rug gevoeld – vaak wel met knikkende knieën, want zonder spanning is het nooit geweest.

Daar zijn plannen gemaakt: persoonsbewijzen maken (vervalst ); bonkaarten stelen, gevangenis overvallen, publiciteit organiseren via illegale blaadjes, onderduikadressen uitzoeken. 

Voedselbonnen in de Tweede Wereldoorlog

Het is allemaal verzet tégen – zand in de machine van het Derde Rijk gooien. 

Het stuur van Hitler overnemen? Dat lukt niet zomaar. De grootmacht van het kwaad kan soms te groot zijn om aan te pakken. Wij moeten dit na 75 jaar niet onderschatten!

Dat leer ik ook van 75 jaar na Auschwitz.

Dit bedenk ik ook graag: naast het Derde Rijk vol kwaadheid bestaat er gelukkig ook het Koninkrijk van God vol goedheid.

Waar ik ook aan denk is dit: in de Bijbelse geschiedenis van het volk Israël is de oriëntatie op Gods verbond met zijn volk altijd een kracht gebleken van meer en heilzamer dan menselijke planmatigheid. Bij ontrouw wordt die kracht van bescherming minder en minder. Dat heeft te maken met wat goed en wat kwaad is in de ogen des HEREN. Dat zie ik als een duidelijk signaal.

Ik ben geen biblicist en denk heus niet dat, zoals het gegaan is in de Bijbelse geschiedenis van Israël, dit als een patroon zich nestelt in alle tijden. Maar gehoorzaamheid aan recht en gerechtigheid kan onmenselijkheid voorkómen. En daar kan God zegen aan verbinden. Dat laatste is iets wat we niet kunnen plannen, maar waar we wel aan mogen denken.

Wat in het Derde Rijk niet mag, dat is mensen in nood helpen, als ze tegen de grenzen van het onmenselijke systeem aanlopen. Wie zulke mensen toch helpt, gaat er zelf ook aan. Maar in het Koninkrijk van God geldt als regel: “alles wat jullie gedaan hebben voor een van de onaanzienlijksten van mijn broeders of zusters, dat hebben jullie voor Mij gedaan.” (Matteüs 25:40). Dat zie ik als een lichtend verschil.

De zeven werken van barmhartigheid, 

Meester van Alkmaar in het Rijksmuseum te Amsterdam

Komende zondag is het de zondag van het werelddiaconaat. Dat is de eerste zondag van februari, die het dichtst ligt bij het begin van watersnoodramp die zuidwest Nederland teisterde in de nacht van 31 januari op 1 februari 1953. Daar is hulp uit heel Europa en nog verder weg op af gekomen. Zo beleven we: wie het goed heeft, kan degene helpen, die het niet goed heeft. Zo werken hulpvaardigheid en medemenselijkheid. 

En die waarden worden hoog aangeslagen in het Rijk van Gods genade.

Ds. Wim Scheltens