Slimste mens

Veel mensen kijken naar “De slimste mens”. De bewust optredende en goed voorbereide knorrepot Maarten van Rossum noemde in dat programma het Oude Testament, of zelfs heel de Bijbel, een verkeerd boek: “een totaal krankjorum, gewelddadig en idioot boek”.

Dat zoiets bij de KRO/NCRV op de beeldbuis komt, laat ik maar even zitten, ook al vind ik dat tamelijk krankjorum. Het is zo ongenuanceerd en dat zal wel meteen het aantrekkelijke zijn. Stenen gooien in een vijver is altijd interessant.

Toch ben ik wel aangenaam verrast, dat in het dagblad Trouw hierover een discussie is ontstaan. Jan Offringa, van het liberale christendom, zegt dat er naast staven dynamiet ook geestrijke verhalen staan in de Bijbel. Dat je dit dynamiet ook moet erkennen als een aanval op joodse ethiek en christelijke ethiek.

Eerder is al de reactie op van Rossum geweest: “Het klopt dat de Bijbel vol geweld staat. Maar toch biedt het boek hoop en inspiratie.”

Dat schrijven Eeuwout Klootwijk van de Kerk en Israël/Joods-christelijke relaties in de  Protestantse Kerk in Nederlanden en Gerard Rouwhorst van de Katholieke Raad voor het Jodendom.

Zij maken nog een stevige opmerking: “Door een hard onderscheid te maken tussen de wrede God van het Oude Testament (joods) en de liefdevolle Jezus van het Nieuwe (christelijk) trap je in de oeroude valkuil van anti-joodse vooroordelen. Jezus en de christelijke God zijn oké, maar het Oude Testament kun je beter niet lezen, is dan de boodschap. Van die treurige misvatting moeten we af. Misschien word je niet de slimste mens, maar biedt het wel wijsheid als je samen met anderen de verschillende lagen in de bijbelverhalen verkent. Een vorm van levenskunst in een wereld van geweld.”

Het scheiden van schapen en bokken (oordeel) is de moeilijke omgeving van die prachtige ethische regel: wat je aan de minsten van de Mijnen hebt gedaan, dat heb je aan Mij gedaan, zegt Jezus. Dat is zo Nieuwtestamentisch als wat en toch moeilijk.

In mijn studietijd heb ik van de Oudtestamenticus prof. J.L. Koole geleerd, dat je het beste kunt werken met de gedachte van een verschillend soortelijk gewicht in Bijbelteksten. Ik heb dat onlangs geïllustreerd aan psalm 137.

Zou ik Jeruzalem vergeten – dan zou ik de tempel en het Heilige der Heiligen (Gods onzichtbare aanwezigheid) en het altaar van de verzoening uit het oog verliezen, dan raak ik al het mooie, helpende en goede van God kwijt.

En dan staat er aan het slot van die psalm 137: Babel, je kinderen zullen tegen de rotsen kapot geslagen worden. Dat is van een heel andere orde, dat heeft een lager soortelijk gewicht, het is de woede, het is de vergelding, het is de tijdgeest van toen (en nu?), het is het platte kwaad met kwaad vergelden. Inzicht in dat onderscheid wens ik de “slimste mens”-mensen ook toe.

Ds. J. Overduin schrijft in ‘Hel en hemel van Dachau’, dat ze het schamele stukje brood van elkaar niet moeten jatten. Anders zouden ze tot de beesten worden en daarmee zouden ze Hitler alsnog gelijk geven.

Jan Offringa wijst nog even op Maarten ’t Hart. Die heeft uitgerekend, hoeveel doden in het geweld van het Oude Testament zijn gevallen: dat zijn er minstens 600.000. En dan is ’t Hart nog zo mild de slachtoffers van de zondvloed en de al genoemde eerstgeborenen in Egypte niet mee te rekenen, want dan ga je over de miljoen.

Ik denk: in het Oude Testament wordt het leven beschreven.

In alle rauwheid en tederheid komt dat leven in beeld. 

Opgroeien in een liefdevolle sfeer

Door de rauwheid leer je, dat het leven nog niet zo makkelijk is en dat je makkelijk kunt oordelen, totdat je zelf in de puree zit.

Door de tederheid voel je dat God liefde en genade kent en laat kennen.

En dat zonde tergend kan zijn.

Terwijl liefde louterend kan zijn.

Dat is het geestrijke van de Heilige Schrift.

En verder zou ik aanraden om niet met een drone over het bijbelse tekstengeheel te vliegen. Zoek liever als slim mens met een vergrootglas naar details in het taaleigene van de Bijbel. Want zo gaan zorgvuldigheid en ontdekkingsvreugde de stemming bepalen.

Ds. Wim Scheltens